Agranulocytoza – sytuacja, w której szpik kostny nie wytwarza normalnej ilości leukocytów (białych krwinek), co może prowadzić do spadku odporności na infekcje. Występuje m.in. jako powikłanie leków przeciwnowotworowych (cytostatycznych)

Alfa-fetoproteina (AFP) – białko produkowane m.in. przez niektóre guzy nowotworowe, np. przez raka wątroby, co ułatwia diagnostykę i monitorowanie przebiegu leczenia

Antygen karcinoembrionalny, antygen rakowo-płodowy (CEA) – białko produkowane m.in. przez komórki raka jelita grubego. Służy jako marker do diagnostyki tego nowotworu oraz do monitorowania przebiegu leczenia.

Antygeny nowotworowe – inaczej markery lub znaczniki nowotworowe; substancje chemiczne, których podwyższona wartość we krwi, w moczu lub w tkankach ułatwia postawienie diagnozy lub ocenę ryzyka choroby, np. wzrost poziomu CA-125 może świadczyć o raku jajnika, wzrost CA-19-9 o raku trzustki lub żołądka.

Białko C-reaktywne (CRP) – białko należące do tzw. białek ostrej fazy. Jego poziom wzrasta w zakażeniach

Białko Bence Jonesa – immunoglobulina wytwarzana przez limfocyty B , ma znaczenie w diagnostyce laboratoryjnej, klasyfikacji i przy ustalaniu rokowania szpiczaka mnogiego

Białkomocz – obecność białka w moczu. Stan występujący m.in. w chorobach nerek, w szpiczaku mnogim

Biopsja – pobranie materiału komórkowego (biopsja cienkoigłowa) lub tkankowego (biopsja gruboigłowa) z guza do oceny histopatologicznej. Można ją wykonać pod kontrolą USG, rezonansu.

Brachyterapia – sposób radioterapii, metoda bezpośredniego napromieniania
komórek nowotworowych ze źródła promieniotwórczego umieszczonego
w guzie lub w jego bezpośrednim sąsiedztwie

BRCA1 – mutacja tego genu jest odpowiedzialna za wystąpienie w grupie nosicielek podwyższonego ryzyka zachorowania na raka piersi (ok. 60%) i raka jajnika (ok. 40%)

BRCA2 – mutacja tego genu jest odpowiedzialna za wystąpienie w grupie nosicielek podwyższonego ryzyka zachorowania na raka piersi (ok. 50%) i raka jajnika (ok. 20%).
Bronchoskopia – wizualna ocena dróg oddechowych (tchawica, oskrzela) za pomocą wziernika giętkiego (bronchofiberoskopia) lub sztywnego

CA-19.9 – antygen rakowy, wzrost poziomu m.in. w raku trzustki, raku żołądka

CA-125 – antygen rakowy, wzrost poziomu m.in. w raku jajnika

Carcinoma – rak, nowotwór

Chemioterapia – leczenie, którego celem jest zniszczenie lub zahamowanie rozrostu komórek nowotworowych lekami cytostatycznymi. Podaje się ją dożylnie (tzw. wlew) lub doustnie (w formie tabletek).

Chemioterapia adiuwantowa — chemioterapia stosowana po leczeniu chirurgicznym lub radioterapii o założeniu radykalnym w celu obniżenia ryzyka rozwoju potencjalnych mikroprzerzutów.

Chemioterapia neoadiuwantowa — chemioterapia stosowana przed leczeniem chirurgicznym lub radioterapią o założeniu radykalnym w celu zmniejszenia masy guza i umożliwienia radykalnego leczenia miejscowego oraz ograniczenia
ryzyka wystąpienia przerzutów.

Cykl (kurs) chemioterapii – okres, inaczej etap terapii, w którym chory otrzymuje leki. Cykl może być dzienny, tygodniowy, miesięczny.

Cytostatyki – najstarsza i najczęściej stosowana grupa leków przeciwnowotworowych.

Endoskopia – badanie polegające na oglądaniu za pomocą specjalnych narzędzi z systemem optycznym jam ciała lub struktur układu pokarmowego lub oddechowego.

Endoskopia żołądka – to gastroskopia, dwunastnicy – duodenoskopia; jamy brzusznej – laparoskopia; jamy macicy – histeroskopia; jelita grubego – kolonoskopia, oskrzeli i tchawicy – bronchoskopia; krtani – laryngoskopia; pochwy i szyjki macicy – kolposkopia; klatki piersiowej -torakoskopia.

Guz – nieprawidłowa masa lub obrzęk tkanki o charakterze łagodnym lub złośliwym. Guz lity – zbudowany jest z jednorodnej tkanki (nie ma w nim płynu).

Guz nieoperacyjny – zmiana niemożliwa do usunięcia z uwagi na rozmiar lub naciekanie, czyli zajęcie istotnych dla życia struktur, np. naczyń krwionośnych.

Guzek – okrągła lub owalna zmiana od kilku milimetrów do 3 cm o różnej etiologii. Nie zawsze jest rozwijającym się nowotworem.

HER2 (human epidermal growth factor receptor 2) — receptor z rodziny białek receptorowych HER. Pobudzenie receptora powoduje stymulację podziału komórki nowotworowej. Nadekspresję HER2 stwierdza się u 20–30% chorych z rozpoznaniami
raka piersi i raka żołądka

Histopatologia – dział patomorfologii; bada i rozpoznaje zjawiska mikroskopowe zachodzące w komórkach oraz tkankach organizmu

Hiperplazja – rozrost (zwiększenie się) liczby komórek przekraczający stan prawidłowy, który nie jest jeszcze nowotworem.

HPV – wirus brodawczaka ludzkiego, którego podtypy mogą powodować m.in. raka szyjki macicy, odbytu, szyi i głowy.

Kacheksja – zespół wyniszczenia nowotworowego

Kolonoskopia – wziernikowanie jelita grubego

Kolostomia – przetoka wytworzona pomiędzy jelitem grubym a powłokami ciała. Wykonywana jest jako ochrona zespolenia wykonanego w dalszej części (np. w obrębie odbytnicy), jako przetoka ostateczna po usunięciu dalszej części jelita grubego i odbytnicy lub jako umożliwienie wypróżniania w przypadku nieoperacyjnego raka dalszej części jelita grubego lub odbytnicy

Kolposkopia – wziernikowanie pochwy i szyjki macicy

Leczenie celowane (ang. targeted therapy) – blokowanie zmienionych nowotworowo genów i ich produktów swoistymi inhibitorami

Leczenie paliatywne – nie leczy przyczyny, ale objawy choroby. Ma na celu przedłużenie życia oraz poprawę jego komfortu, np. założenie przetoki do karmienia w przypadku dysfagii w raku przełyku

Leczenie skojarzone – leczenie nowotworów za pomocą różnych metod (chirurgia onkologiczna, radioterapia, chemioterapia, hormonoterapia) stosowanych w różnej kolejności w zależności od typu i stopnia zaawansowania choroby

Leczenie żywieniowe – postępowanie mające na celu poprawy lub utrzymania stanu odżywienia w okresie przed planowanym leczeniem, w trakcie i po jego zakończeniu. Postępowanie to ma wpływ na wyniki leczenia poprzez uzyskanie możliwości wykonania leczenia onkologicznego (zabieg operacyjny, chemioterapia, radioterapia), zmniejszenie prawdopodobieństwa wystąpienia powikłań związanego z leczeniem u chorych niedożywionych. Leczenie żywieniowe rozpoczyna się od oceny stanu odżywienia pacjenta, oceny zapotrzebowania pacjenta na odpowiednie składniki odżywcze oraz ocenę możliwości i drogi podawania pokarmów wzbogaconych o substancje wysokokaloryczne, białko, witaminy i mikroelementy.

Leukocytopenia – zmniejszenie poniżej normy liczby krwinek białych we krwi; występuje m.in. jako powikłanie działania leków hamujących podział komórkowy, stosowanych w leczeniu onkologicznym

Leukocytoza – wzrost ponad normę liczby krwinek białych we krwi; występuje m.in. w stanach zapalnych, zakażeniach, białaczkach.

Limfadenektomia – zabieg usunięcia węzłów chłonnych; wykonywany jest w momencie, gdy wyniki biopsji węzłów nie są prawidłowe, np. jako element zabiegu operacyjnego (amputacja piersi sposobem Patey’a w raku piersi) lub jako zabieg na układzie chłonnych (np. limfangiektomia pachwinowo-biodrowa w przypadku obecnych przerzutów czerniaka)

Limfa – inaczej chłonka, płyn tkankowy spływający do naczyń chłonnych, który rozprowadza limfocyty (białe krwinki, wchodzące w skład układu odpornościowego). Tworzy układ naczyń limfatycznych (układ chłonny). Jest częstą drogą przerzutów nowotworów.

Małopłytkowość (trombocytopenia) – zmniejszenie liczby płytek krwi. Może występować m.in. jako powikłanie chemioterapii

MRI (rezonans magnetyczny) – rodzaj nieinwazyjnego badania diagnostycznego, które nie wykorzystuje szkodliwego promieniowania rentgenowskiego.

Nowotwór inwazyjny – nowotwór, który nacieka i niszczy inne, sąsiednie tkanki i narządy.

Ognisko pierwotne – miejsce, w którym rozwinął się nowotwór , od którego zaczęła się choroba.

Per rectum – badanie palcem przez odbyt w celu oceny odbytu i bańki odbytnicy

Polip – zmiana na błonach śluzowych (np. jelita, macicy), która może mieć charakter złośliwy lub łagodny.

Polipektomia – zabieg usunięcia polipów z jelita grubego lub dróg oddechowych.

Przerzut – nowe, wtórne ogniska nowotworu, które powstały w innych częściach ciała (w innej tkance, lub narządzie). Świadczy o rozprzestrzenieniu się choroby. Może szerzyć się drogą naczyń chłonnych lub krwionośnych.

Przerzut odległy – stadium zaawansowania choroby, kiedy komórki rakowe zajmują nie tylko okoliczne węzły chłonne, ale i oddalone organy, np. rak z jelita przerzuca się często do wątroby, czerniak do mózgu.

Port – cewnik do podawania leku, który umieszcza się w tkance podskórnej i łączy z żyłą centralną. Ułatwia podawanie leków, poprawia komfort pacjenta.

Remisja – ustąpienie objawów choroby po zakończeniu leczenia.

Remisja częściowa – częściowe ustąpienie objawów, np. guz zmniejsza się, ale nie znika.

Rokowanie (prognoza) – zależy od wielkość guza, czasu, w jakim doszło do rozsiewu choroby, wyników badań laboratoryjnych. Rokowanie może być dobre, pośrednie lub złe.

Schemat chemioterapii – plan leczenia, zestawienie leków przeciwnowotworowych.

Scyntygrafia – badanie obrazowe oparte na diagnostyce izotopowej, wykorzystywane w onkologii do oceny wielkości, kształtu i położenia narządów lub wykrywania przerzutów.

Stopień zaawansowania – metoda pozwalająca określić rozległość procesu nowotworowego w organizmie i opisanie go za pomocą zestawu kodów np. TNM lub FIGO w ginekologii.

Teleterapia — metoda napromieniania ze źródła zewnętrznego. W zależności od potrzeb klinicznych stosuje się wiązki fotonowe, elektronowe lub cięższych cząstek.

Terapia pierwszoliniowa – pierwsza próba leczenia. Jeśli leczenie nie zadziała, zazwyczaj chory poddawany jest terapii drugoliniowej (kolejna próba). W niektórych nowotworach linii leczenia może być kilka.

Terapie celowane molekularnie – nowe leki, których mechanizmy działania opierają się na ich reakcji z elementami systemu kontrolującego wzrost komórek nowotworowych. Mogą blokować receptory dla czynników wzrostu lub enzymy wewnątrz komórek nowotworowych, np. zastosowanie herceptyny w raku piersi.

Termoablacja – metoda leczenia chirurgicznego, polegającego na wprowadzeniu elektrod do guza i zniszczeniu guza nowotworowego prądem o wysokiej częstotliwości. Elektrody można wprowadzić pod kontrolą USG lub bezpośrednio pod kontrolą wzroku. Ma zastosowanie m.in. w leczeniu paliatywnym guzów wątroby.

Tk (lub Kt) – tomografia komputerowa, radiologiczne badanie diagnostyczne

Torbiel – guz, który zawiera płyn.

Węzeł wartowniczy (WW) – pierwszy węzeł chłonny na drodze naczyń limfatycznych. Jeśli są obecne przerzuty do regionalnych węzłów chłonnych, to w 99% zajęty nimi będzie w pierwszej kolejności węzeł wartowniczy. Identyfikacja węzła wartowniczego polega na podaniu barwnika lub izotopu w miejscu guza, które następnie naczyniami chłonnymi przemieszczają się do WW i tam są oznaczane w trakcie zabiegu operacyjnego. Metoda oznaczania węzła wartowniczego jest standardem w leczeniu czerniaka. Stosuje się ją także w raku piersi.

Węzły chłonne – licznie występujące struktury leżące na przebiegu naczyń limfatycznych. Główną funkcją węzłów jest filtracja zawartej w nich limfy oraz udział w wytwarzaniu przeciwciał. Powiększone węzły chłonne najczęściej świadczą o procesie zapalnym lub nowotworowym.

Zabieg oszczędzający – usunięcie samego guza wraz z marginesem („brzegiem”) zdrowej tkanki i ewentualnie węzłów chłonnych z zachowaniem istotnej funkcji lub części narządu, w której rozwinął się nowotwór.

Złamanie patologiczne – złamanie powstające w wyniku drobnego urazu, niewspółmiernego w stosunku do powstałego złamania. Powstaje w miejscach chorobowo osłabionych np. przez guzy przerzutowe lub szpiczaka mnogiego.

Pozostałe artykuły