„Wiedza o tym kim jest pacjent cierpiący na daną chorobę jest cenniejsza, niż wiedza o tym, jaka to choroba.”

– Sir William Osler, doktor medycyny, 1891

Po otrzymaniu diagnozy o ciężkiej chorobie, człowiek zadaje sobie często pytanie „Dlaczego właśnie ja?”, „Dlaczego trafiło się to właśnie mnie?”. Jednak takie pytania nie mają sensu, ponieważ nie zmienią zaistniałej sytuacji, a co więcej spowodują szereg negatywnych emocji, które niewątpliwe mają znaczenie w przebiegu choroby i zdrowienia.

Wiedząc, jaka jest zależność między naszymi uczuciami i emocjami możemy zmienić swoje życie na zdrowsze. Lekarze leczą, a my im przeszkadzamy lub pomagamy. Wybór należy do nas.

W epoce nowoczesnej medycyny i biologii molekularnej rośnie zainteresowanie czynnikami psychologicznymi, które są szkodliwe dla naszego zdrowia. Prowadzi się też poszukiwanie zachowań, które zwiększają potencjał zdrowotny. Powiązania między naszą psychiką i naszym ciałem są niezwykle skomplikowane i jeszcze niedostatecznie znane nowoczesnej nauce.

Ostatnio coraz częściej zauważa się wpływ ośrodkowego układu nerwowego na układ odpornościowy. Rozwija się odrębna dziedzina wiedzy, tzw. psychoneuroimmunologia traktująca o wpływie mózgu, będącego ośrodkiem odpowiedzialnym za sprawność wszystkich funkcji psychicznych na odporność. Zostało stwierdzone, że tzw. negatywne uczucia, w tym lęk, niewiara w pozytywny rozwój sytuacji, w której się człowiek znalazł,  hamują pracę układu odpornościowego oraz utrudniają proces zdrowienia, natomiast pozytywne, takie jak radość życia, wspomagają układ odpornościowy i ułatwiają zdrowienie.

Pojęcie psychoneuroimmunologii stworzył Robert Ader i nadał mu kierunek naukowych poszukiwań zależności między psyche i soma, czyli między samopoczuciem psychicznym, a zdrowiem fizycznym ciała.

PNI – psychoneuroimmunologia to nauka zajmująca się zależnością między układem odpornościowym, układem nerwowym i stanem umysłu.

Immunologia – jest nauką o odporności. Psychoneuroimmunologia – jest nauką traktującą o wzajemnym wpływie zjawisk psychicznych, neurologicznych i odpornościowych.

Jest wiele rodzajów mechanizmów i komórek z nimi związanych, które to chronią nasz organizm, można je nazywać komórkami odpornościowymi. Niektóre mają możliwość niszczenia zmienionych komórek (np. nowotworowych), wirusów i bakterii. Inne komórki odpornościowe wydzielają substancje niszczące „złe komórki” lub tylko posiłkują się innymi komórkami, tzw. Natural Killer Cells (NKC i Limfocyty). Kolejne produkują przeciwciała wiążące się z antygenami (obcymi substancjami, takimi jak białka bakterii, wirusów, itp.), zwane inaczej immunoglobulinami lub gamma globulinami.

Choroby mogą powstawać z powodu zmniejszonej lub nadmiernej aktywności układu immunologicznegoW przypadku zmniejszonej aktywności układu odpornościowego zwiększa się zapadanie na choroby zakaźne, ale także choroby nowotworowe. Jeśli chodzi o choroby zakaźne, jest to spowodowane zmniejszoną obroną przed bakteriami czy wirusami, zaś w przypadki zachorowalności na raka ma to związek ze zmniejszonym rozpoznawaniem patologicznie zmienionych własnych komórek, np. nowotworów występujących w AIDS – mięsak Kaposi’ego i chłoniaki). Natomiast w przypadku nadmiernej aktywności układu odpornościowego, komórki układu odpornościowego zwracają się przeciwko własnemu organizmowi (choroby autoimmunologiczne).

Nierzadko ludzie łączą stan psychiki i ducha z ich wpływem na zdrowie. Także medycyna powraca do całościowego, bez podziału na psychikę i ciało, podejścia do zdrowia.

Badania naukowe, ale także codzienne obserwacje wskazują, że zapadamy na choroby znacznie częściej, gdy jesteśmy pod wpływem negatywnych emocji, a radzenie sobie ze stresem związane jest z lepszym zdrowiem (np. ilość produkowanych przeciwciał po podaniu szczepionki jest większa u tych, którzy są najmniej zestresowani i zdenerwowani Zaburzenia lękowe i zespół stresu pourazowego związane były ze znacznym obniżeniem funkcji układu odpornościowego.

Depresja jest związana ze zwiększoną zapadalnością na wiele chorób oraz ze zwiększoną umieralnością (biorąc poprawkę na samobójstwo jako przyczynę zgonu). Przebieg choroby niedokrwiennej mięśnia sercowego był negatywnie związany z depresją  i brakiem związków społecznych, zaś pozytywnie ze wsparciem emocjonalnym. Stwierdzono, że obniżona funkcja układu odpornościowego pod wpływem depresji jest co najmniej częściowym wytłumaczeniem zwiększonej umieralności osób z depresją.

Jest wiele czynników sprzyjających powstawaniu chorób, jednak jest coraz więcej dowodów, że czynniki psychiczne mają istotny wpływ na zdrowienie.

Stres psychologiczny, czy jest on dobry czy zły, pozytywny czy negatywny, w znaczny sposób wpływa na układ nerwowy, hormonalny, immunologiczny. Wszystkie wymienione układy,  tak jak i wszystkie układy naszego organizmu są wzajemnie powiązane przez wiele poznanych już systemów komunikacji, systemy mikrocząsteczek informacyjnych i ich receptorów wszechobecnych i współdziałających w naszym organizmie.

Stres psychologiczny powoduje rzuty stwardnienia rozsianego i pogorszenie przebiegu innych chorób. Podobnie działają takie stany jak depresja psychiczna, złość, niepokój i inne negatywne emocje.

Najważniejszym czynnikiem usprawniającym układ immunologiczny jest bezinteresowna pomoc innym, obcym osobom jest najważniejszym czynnikiem, tu warto wspomnieć filozofię Matki Teresy z Kalkuty. (H. Dreher).

Rys.1 Ważniejsze przebiegi połączeń między umysłem-mózgiem, a wzajemnie oddziałującymi elementami układu immunologicznego.

Osoby chore mogą nauczyć się kontrolowania swych emocji nie przez ich wyciszanie, ale przez analizę i przyswojenie sobie umiejętności ich zamiany na emocje pozytywne. Wizualizacja, medytacja, Joga, rehabilitacja ruchowa, terapia zajęciowa i inne rodzaje terapii, jak jazda konna, pływanie, gotowość do zmiany trybu życia, myślenia i odczuwania pozwalają na osiągnięcie tych zmian.

Zapobieganie chorobom według Pierwszej Międzynarodowej Konferencji Światowej Organizacji Zdrowia obejmuje:

  • Dbanie o dobre samopoczucie
  • Aktywność fizyczną
  • Odżywianie
  • Duchowość
  • Odpowiedzialność za siebie samego
  • Programy społeczne
  • Minimalizację ryzyka
  • Twórcze rozwiązywanie problemów

Choroba, a zwłaszcza choroba przewlekła jest stanem długotrwałego zakłócenia homeostazy pomiędzy organizmem człowieka a jego środowiskiem. Występuje wtedy, gdy organizm nie potrafi zapobiec agresji zewnętrznej przy pomocy środków, którymi dysponuje, lub też gdy nie jest zdolny do rozwiązania wewnętrznych konfliktów psychicznych. Choroba wpływa i zależy od fizycznej strony człowieka, jednak tę można  niejednokrotnie całkowicie wyleczyć, ale również ma wpływ  na jego psychikę nieraz o wiele głębiej i dotkliwiej, a przeżycia psychiczne zawsze pozostają w doświadczeniu i pamięci człowieka, nierzadko zmieniając jego poglądy na wiele spraw.

Rys.2 System przebiegu połączeń mózg-ciało-geny dla układu immunologicznego z podaniem ważniejszych lokalizcji procesów oraz przybliżone parametry czasowe przekazywania informacji na poziomie komórkowo-genetycznym.

To, czy osoby chore łatwiej lub trudniej rozpoznają stan zdrowi, czy łatwiej lub trudniej przyznają się do niego w dużej mierze zależy od tego, z jakiego środowiska chory pochodzi, kim jest, jaki ma charakter, a nawet jakiej jest płci. Np.nierzadko mężczyźni są mniej podatni na choroby, ponieważ o wiele trudniej jest im przyjąć do wiadomości niedogodność, a także przyznać się do słabości jaka wynika z załamania zdrowia.

Zmiany biologiczne powstałe z powodu choroby wpływają nierzadko na ograniczenie czynności życiowych, poza tym mają wpływ na obniżenie sił i wytrzymałości pacjenta. Niestety jeśli stan ten utrzymuje się przez dluższy czas,  może zagrażać postępującymi oraz nieodwracalnymi zmianami, które powodują, iż nawroty choroby stają się coraz ostrzejsze. Jednakże stany chorobowe przebiegają różnie, zatem czasem dzięki leczeniu udaje się chorobę spowolnić, lub nawet zatrzymać. Jednakże kiedy zmiany spowodowane chorobą dadzą o sobie znać, zmienia się dotychczasowy tryb życia pacjenta, zmuszając go do wprowadzenia, nierzadko znacznych ograniczeń. Takie właśnie ograniczenia skutkują powstaniem frustracji, a także mechanizmów obronnych w chorym.

Nie jest to jednak stała reguła, ponieważ reakcje na chorobę mogą być jak najbardziej zróżnicowane, co zależy od kwestii:

  • sytuacji życiowej – reakcja na chorobę i wynikające z niej ograniczenia inne są u dziecka, a inaczej wyglądają u osoby dorosłej,
  • indywidualnych cech – zarówno psychofizycznych, jak i wypływających z wychowania, środowiska i z wcześniejszego doświadczenia życiowego,
  • rodzaju stanu zdrowia i choroby – nasilenia objawów, przebiegu choroby oraz prognozy oraz świadomości pacjenta na temat jego choroby, leczenia, możliwości zdrowienia.

Zdecydowana większość osób  na chorobę czy kalectwo reaguje zniechęceniem, apatią, czy utratą celów życiowych. Niestety często jest to powodem popadnięcia w uzależnienie od leków, ale także od alkoholu, narkotyków, leków czy innych tego typu używek. Nie każdy człowiek posiada właściwe mechanizmy adaptacyjne, ułatwiające mu przystosowanie się do nowych warunków związanych z chorobą, takich jak utrata sprawności, zmiany fizyczne, ból czy kalectwo. Poza tym utrata sprawności  wiąże się nierzadko z utratą możliwości samodzielnego lub całkowicie samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb. Takie sytuacje skutkują powstaniem  negatywnego stanu uczuciowego, frustracji.

Jednak od momentu zaakceptowania choroby człowiek zaczyna koncentrować się na sobie, swoim ciele, czego skutkiem może być regres osobowości przyczyniający się nieraz do pogorszenia relacji z otoczeniem. Chory może stać się egocentryczny, potrafi tyranizować otoczenie, a nieraz nawet, mniej lub bardziej świadomie, sabotować własny powrót do zdrowia bojąc się utraty korzyści, jakie w danym momencie posiada.

Przewlekłe choroby somatyczne to jeden z czynników wywołujących zaburzenia psychiczne. Rak, kalectwo oraz konsekwencje płynące z chorób prowadzą nierzadko do utraty sensu życia, apatii, drażliwości, w końcu do depresji. Zdarzają się również zachowania agresywne będące mechanizmem obronnym dla człowieka dotkniętego chorobą. Tego typu objawy pojawiają się u człowieka chorego, ponieważ jego system odpornościowy jest osłabiony i nie zawsze umie sobie właściwie poradzić z nagromadzeniem stresu.

Związek psychiki z fizjologią objawia się również w wywoływaniu chorób fizycznych na wskutek oddziaływania czynników wewnętrznych tj. psychicznych. Charakterystyczny dla danego pacjenta sposób  emocjonalnego reagowania na zewnętrzne zdarzenia niekorzystnie wpływa na słabszy u danej osoby układ narządów wewnętrznych, co powoduje ich wzmożoną pracę, a co za tym idzie chorobę. Poza tym czynniki wywołujące tego typu choroby mają tendencję do nasilania już wywołanej choroby, co znacznie utrudnia leczenie.

Wszystkie tego typu stany wpływają negatywnie na system nerwowy człowieka. Istnieją również inne, wypływające z choroby czynniki wpływające na OUN chorego. Są to, oprócz frustracji, także zmiany hormonalne, leki (głównie antybiotyki oraz narkotyki), bakterie i  wirusy zatruwające organizm, uboczne produkty wadliwej przemiany materii oraz tzw. czynniki jatrogenne czyli jątrzące chorobę.

Rys. 3 System przebiegu połączeń mózg-ciało-geny dla układu neuropeptydów z uwzględnieniem niektórych ważniejszych miejsc przekazywania informacji na poziomie komórkowo-genetycznym dla pamięci zależnej od stanu, uczenia się i zachowania.

Pozostałe artykuły